DỌC ĐƯỜNG - VÕ CHÂN CỬU

  BÀI 2                                       

Hương hoa cỏ lạ

Mọi vật gần xa thường được gọi tên dựa trên dáng hình hoặc thanh âm phát ra. Nhưng cọng rau càng cua-rất quen thuộc, cả ở với tên khác là rau nút áo-lại không theo quy luật ấy. Nhiều bài thơ có khi cũng vậy !

Ngắt xong đĩa càng cua mọc từ các chậu kiểng chuẩn bị bữa, tôi tranh thủ mở tập thơ Tân Hiệp 7 vừa mới nhận. “Câu lạc bộ sáng tác” này ở một xã nghèo thuộc vùng sâu huyện Long Thành tỉnh Đồng Nai. Cứ mỗi cuối năm , CLB lại ra mắt một tuyển tập thơ của nhiều tác giả. Đều đặn đã 7 năm trôi qua. Lần này, sách dày đến 180 trang, in đẹp, được “bảo chứng” bằng giấy phép  NXB Hội Nhà Văn (những năm trước, sách từng mang nhãn NXB Văn Nghệ Thành phố hoặc Thanh Niên). Mở đại giữa sách, bất ngờ gặp một tác giả nữ. Cô giáo đang dạy học ở quê hương Bình Dương, tên Nguyễn Thị Thanh Thủy, bút danh Thạch Thảo. Những câu thơ lục bát được ngắt dòng rất chuẩn:

                   Hát Ca Bềnh Bồng

                   Thu ngã vàng

lá thôi xanh

bềnh bồng sóng cuộn mắc cành

chao nghiêng

lững đững trôi cuối bãi biền

hắt thời gian

xuống chung chiêng ngõ đời

Rêu hốc đá

phận lơi bơi

chút bèo bọt biết ngậm

lời thở than

vỗ nhịp đàn hát khúc trăng

hòa ca cùng gió

địu đàng bến sông

Diệu kỳ con cá lòng tong

dang tay nối

sợi rêu rong lá vàng

thực hư mộng ảo bàng hoàng

bến tình hò hẹn xênh xang

đợi mùa

Mặc ngày nắng

mặc đêm mưa

yêu thương cho bỏ mấy mùa

lạc nhau.

Toàn quyển có thêm 3 người làm thơ nữa cùng đang sống ở Bình Dương: Trần Ngọc Hoàng, Từ Linh Nguyên, Đỗ Mỹ Loan (bút danh Hoàng Thị Lãng Mây). 102 tác giả của Tân Hiệp 7, có nhiều người ở tận Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Vũng Tàu, Cần Thơ…Ở lời nói đầu, CLB Sáng tác Tân Hiệp cũng nêu rằng: “ Bảy năm, thời gian cũng vừa đủ để CLB sáng tác trưởng thành, lan tỏa và được bạn bè khắp cả nước cộng tác và tiếp sức”…

Nhiều nhà thơ  có tên tuổi khắp nơi cũng tự nguyện góp mặt trong tập Thi tuyển của cái xã heo hút vốn là một “vùng kinh tế mới” cho các gia đinh “di dân tự do”. Như Nguyễn Liên Châu, Cao Thoại Châu, Hồ Ngạc Ngữ, Từ Hoài Tấn, Nguyễn Miên Thảo, Viêm Tịnh, Trần Dzạ Lữ, Nguyễn Như Mây, Nguyễn Đăng Trình…Người đứng đầu CLB sáng tác, ông Lương Túy Vân là lưu dân đến đất này từ những năm 1990. Ông có  4 tập thơ riêng đã xuất bản, nhiều bài thơ được phổ nhạc, phổ biến trên đĩa và VTV. Trong một bài viết đâu đó, ông từng tâm sự muốn xây dựng miền rừng-suối Tân Hiệp thành một chốn đi về cho những người yêu thơ cả nước. Từ quốc lộ 51 ở đoạn gần địa giới Bà Rịa Vũng Tàu vào đây khoảng 5 Km đường đất đỏ. Ước nguyện ấy nay dần đạt được qua các thi tuyển xuất bản hàng năm. Chính quyền sở tại cũng mê văn nghệ, đã ra quyết định công nhận CLB.

“Tân Hiệp 7” in cả 3 bài thơ của một người đang sống ở Mỹ tên Lê Trung. Ông diễn tả rất thực trong bài thơ “Trở lại cố hương”:

          …..

          Ở nơi xứ lạ lầu cao

          Ngày ngày thui thủi ra vào mình tôi……

 Nhà thơ Võ Chân Cửu và Vương Từ

Hiện nay, lướt qua nhiều trang mạng có chuyên đề văn chương, người ta dễ dàng đọc thấy những lời báng bổ, chế giễu hiện trạng “lạm phát thơ” hiện tại. Hình như qua mỗi ngày, cả nước đều có các tập thơ mới được xuất bản theo nhiều hình thức. Một vài vị tự nhận là các “nhà phê bình”, có lẽ do sự cay cú về việc trao giải thưởng hàng năm, nên đã dùng các ngôn từ quá đà để miệt thị, hoặc “đánh giá” nhiều tác phẩm chỉ thuộc hàng “thơ mậu dịch”. Có “CLB sáng tác” mang tên gọi bao hàm cả nước cho ra đời  những hợp tuyển “dương đại” để thu tiền người ngây thơ muốn “lưu danh thiên cổ”. Nhưng đọc sách của CLB sáng tác Tân Hiệp, tôi chỉ thấy quy định: mỗi tác giả có bài sẽ được tặng 1 cuốn sách, muốn có thêm thì trả 60.000 đồng/cuốn. Rõ ràng đây là một cuộc chơi khá lành mạnh. Nhiều người trong các CLB nói ra việc sáng tác, gặp gỡ trao đổi ngâm nga giúp họ xu hướng tìm về những nét đẹp sau những giờ túi bụi làm ăn. Còn khi đọc, ai thấy vần thơ đó hay hoặc dở cũng không sao. Có lẽ nên dùng câu nói “đẹp xâu tùy người đối diện” để nói về việc thưởng ngoạn thơ ca. Người xưa nói “thi trung hữu nữ” , quả là rất thấu tình đạt lý.

Tập Thơ Lương Túy Vân cũng do NXV Hội Nhà Văn cấp phép, mới phát hành. Sách dày 300 trang, bao gồm 3 tập thơ đã xuất bản trước đó và những bài thơ mới. Phần phụ lục “Lương Túy Vân và bằng hữu”, một người bạn là nhà thơ Vương Từ  cách nay gần 20 năm đã ghi nhận về tác giả và tập thơ đầu tay mang tên Tư Dung :

Quê bương đã trầm lắng trong Lương Túy Vân :

Qua cái chết lâm sàng

Lương Túy Vân thao thức 10 năm

Rồi dành phần đời còn lại để làm thơ

Lương Túy Vân là đứa con

Của đảo Vĩnh Lộc

Sống gần cửa biển Tư Hiền

Bao quanh có ba ngôi chùa lớn

Vào hàng quốc tự

Là một trong những thắng cảnh

Của đất Thần Kinh

Nhiều cao tăng danh sư vua chúa

Của ba dân tộc Việt Chiêm Hoa

Đã tô điểm đất này

Bằng những chùa tháp Pháp Bảo

Và những áng văn thơ ngâm vịnh

Từ đây đến tận Đồ Bàn, tỏa về Yên Tử

Như mãi còn ẩn hiện Tư Dung quốc sắc

Huyền Trân với khối u tình bòa nhập

Vào non nước cỏ cây

Cửa biển Tư Hiền đã nhiều lần khép mở

Đổi dòng chỉ trong một đêm giông bão

Truyền thuyết còn kể rằng

Trong những đêm mưa gió

Những tảng đá ngầm dưới gành đá Túy Hoa

Nổi lên trôi dập duềnh về mọi hướng

Cũng như thuyền chở Pháp khí từ Quảng Đông

Đến kinh đô lại mắc cạn ở đầm Hà Trung

Kho châu báu vua Chiêm chôn giấu trên núi Linh Thái

Lương Túy Vân đã sống

Nhiều năm ở Campuchia

Vùng biên giới Tây nguyên

Và các tỉnh Miền Nam

Cũng như lang thang giữa Sài Gòn khuya khoắt

Có khi phải dựa dẫm bờ tường, cột điện

Lấy sức

Rồi từng bước tìm về

Quê hương đã trầm lắng

Trong Lương Túy Vân

Thanh ký ức, thể pháp, găm hồn

Rồi phảm ánh

Lên những bài thơ

Mộc mạc chân tình

Văn minh dẫu tiến bộ thần kỳ

Đến đâu chăng nữa

Vẫn không thể thiếu được thi ca

Nguồn cảm hứng u uẩn huyền linh

Làm mới lại mỗi đời người

Làm sáng lại gương xưa tận thâm cung

Tận  nơi cắt rốn chôn rau

Những danh lam thắng tích miền biển

Tư Dung đã đổ nát điêu tàn

Đọc tập thơ Tư Dung của Lương Túy Vân

Càng thêm nhớ thêm thương

Cái sầu thiên cổ nhòa trong sương khói

Tiếng chuông xưa tan loãng

Theo ngàn sóng  biếc trời xa

                                                                 (1994)

Bài viết vừa là văn xuôi, vừa là thơ của Vương Từ mang hương hoa cỏ lạ, như đĩa rau càng cua tinh sạch, tôi xin tạm khép lại phút dừng chân dọc đường.

                                                                                  Võ Chân Cửu

         

CÂY CỎ VÔ ƯU ( KỲ 5) - VÕ CHÂN CỬU

Tìm lại nơi đâu ?
Người đời vẫn xem tác phẩm là đứa con tinh thần. Có những bài thơ làm ra, do thời thế hay hoàn cảnh phải thất lạc. Người viết ra đã phải quên đi, như một thứ hoang thai. Bỗng một ngày kia, nó bỗng hiện về, đủ xương thịt (bằng giấy in hay dòng điện tử. )

“Có gì đó như là số phận ! ” Sau khi cho tải những tản mạn văn chương, có tác giả thuộc dòng văn học Miền Nam 1954-1975 được nhắc và trích dẫn đã cảm ơn và nói với tôi những lời trên. Mỗi “đứa con” sau khi sinh ra đều có số phận riêng. Mọi bản thể hiện hữu đều có cả 2 phần: vật chất và tinh thần. Nhưng như vậy, với con người, khi không còn sự sống nữa, thì linh hồn kia ra sao. Nó còn chuyển dịch để đầu thai trở lại trần gian hay tan biến đi? Câu hỏi tự ngàn năm đến nay vẫn chưa thể trả lời trọn vẹn.

Cõi mê hoặc
Một câu nói đã trở thành chân lý : tình yêu là bất diệt. Vì nó sản sinh ra mọi thứ. Tình yêu là sự sống. Trên vùng đất cao nguyên tình yêu-Đà Lạt bây giờ, tôi vẫn gặp lại những bài thơ tình hay nhất. Nhà văn Nguyễn Thị Hoàng vốn nổi tiếng với tiểu thuyết “Vòng tay học trò” năm xưa, khi làm thơ tình lại cho đó là “mê”:

Mê
Lầu hoang khép kín đêm xưa
Kín vòng tay ấm bao giờ nữa em ?
Chân cuồng đã đứng như im
Thú xưa giờ đã phai chìm tháng năm
Linh hồn dã thú ăn năn
Vết chân đường cũ nghìn năm chưa mòn
Em mười sáu tuổi tơ măng
Thịt da đốt cháy thiên đường tình yêu

Nguyễn Thị Hoàng cũng từng cảm xúc:


Trong Cơn Chăn Gối
Trong cơn chăn gối rã rời
Im nghe từng chuyến xe đời đi qua
Và từng chân bước dần xa
Tưởng như mình đã bao giờ vùi chôn…

Để rồi bà nhận ra, và tự hỏi mình:

Ung thư lỡ lói tâm hồn
Niềm đau thân thế ra mòn suy tư
Vườn đời đã nhuốm màu thu
Chim thanh thôi hót trong mù sớm nay
Thuyền neo mãi bến sông này
Không ai về giữa vòng tay mỏi mòn
Chiều xa gà nhịp vào hồn
Rạc rời vó ngựa nẽo mòn hoang vu
Vang vang tiếng hát giã từ
Thiên đường Địa ngục tôi giờ đi đâu.

Cả 2 bài thơ trên nằm trong tập thơ “Sau phút đam mê” đến nay đã được truyền mạng, được nhiều người yêu thích. Một thiếu phụ làm thơ có lần đã thẳng thắn nói về sự bất hạnh của giới nữ; về những đau đớn và bất hạnh mà họ phải chịu đựng “sau cơn chăn gối”.

Thơ và lời Ca nguyện
Những bài thơ tình cùng dẫn tôi về với một rẻo đất nhỏ của xứ B’Lao hôm nay.
Tại “thành phố của tình yêu” có một Hội dòng Mến Thánh Giá Đà Lạt. Soeur Hường hai năm nay đã một mình về ấp Thanh Xuân 1 ờ xã Lộc Thanh, Bảo Lộc tìm được nhượng đất để lập thêm một nơi “Nuôi các em bé mồ côi, Các em bị bỏ rơi”. Cơ sở nằm trong một khu vườn cà phê. Bàn tay Mẹ Maria như đang xoa dịu những tâm hồn khổ đau. Soeur Hường thu hút được nhiều nữ tình nguyện vào chung mái ấm.
Từ vài trẻ bị bỏ rơi nhặt được, đến nay, chỉ sau hai năm, Seur và các cô đang nuôi dưỡng thường xuyên 40 cháu có tuổi đời từ sơ sinh đến 3 tuổi. Có những hài nhi vốn bị vứt bỏ trước cửa bệnh viện, trước hố xí công cọng hay dưới mái hiên nhà xa lạ. Khó tin trong thời buổi tính thiện ngày càng giảm như lúc này là các Soeur và những nữ tình nguyện đã tự đến các bệnh viện, phòng khám thai tìm những cô gái chửa hoang khuyên đừng phá thai nữa, hãy về sống trong Mái Ấm, sẽ được nuôi dưỡng miễn phí chờ ngày sinh. Có chị sau khi sinh xong đã gửi con cho Mái Ấm để ra đi, yên tâm “làm lại cuộc đời”. Nhiều chị tình nguyện ở lại để chăm sóc cho các cháu bơ vơ, không thèm tính tới chuyện chồng con nữa. Số hoang thai mới nạo, sinh ra bị vứt bỏ vẫn ngày càng nhiều. Vài người dân trong ấp, như Bác Hoan khi rảnh, lại sáng sáng, chiều chiều đi tìm nhặt các mầm thai về cho Mái Ấm chôn cất. Khu vườn nhà nuôi các cháu khá chật, Soeur Hường lại đứng ra xin mua thêm một mảnh đất bằng, làm nghĩa trang cho thai nhi. Nấm mộ lớn chỉ bằng viên gạch thẻ. 2 năm qua đã lấp hơn 4000 mộ. Những sinh linh bé bỏng đang vô tư nô đùa trên cành cây ngọn cỏ của khu vườn nghĩa trang thai nhi vô thừa nhận.

Giờ thánh tẩy
Ngày mai anh về hát trên rừng xanh
Có các em thổi tù và qua lũng thấp
Có các em lùa mây trắng làm hoa
Anh sẽ đứng trên mỏm đá nầy
Tay các em là rừng
Tóc các em là cỏ
Hãy nghe anh hát-tên ca sĩ cuồng điên
Hát nghêu ngao như một người du mục
Hã thắp giùm anh những vì sao
Khi gió đã băng qua triền núi biếc
Khi thiên nhiên đã phủ kín hồn anh
Ôi các em
Hãy đứng vòng quanh anh
Tung hoa lên trong giờ thánh lễ
Anh sẽ tặng các em những vòng kim cương
Làm bằng thơ tinh huyết

Ngày mai anh sẽ về hát trên rừng xanh
Có các em thổi tù và buồn bã
Khi chuyến tàu đầu ngày băng qua đồng cỏ
Xin gửi đi những hệ lụy đời anh
Và gửi đi những phiền muộn của các em
Hãy rửa sạch những hạt bụi trên bàn chân cẩm thạch
Những au lo trên đôi mắt sao ngời
Để chúng ta được thánh tẩy
Đợi giờ phục sinh
Ngày mai anh về hát trên rừng xanh
Có các em nắm tay nhau khiêu vũ
Các em khiêu vũ trên hồn anh
Anh hát nghêu ngao những bài du mục
Các em hãy tung hoa trong giờ thánh lễ
Các em tung hoa lên hồn anh
Ôi các em
Tâm hồn anh là một chùm hoa trắng

Hãy khiêu vũ nữa đi
Hãy hát lên nữa đi
Các em thấy không, anh đứng trên mỏm đá này
Đôi tay giang ra trong lời thuyết giáo
Anh sẽ hát với các em
Những bài ngợi ca thiên nhiên
Ngợi ca các em
Những thiên thần bé nhỏ
Có trái tim bằng mây
Và tâm hồn bằng gió
Lòng các em là bầu trời nguyệt bạch
Tay các em là suối ngọc tuyền

Ngày mai anh về hát trên rừng xanh
Có các em thổi tù và qua lũng thấp
Khi chuyến tàu đầu ngày băng qua đồng cỏ
Xin gửi đi những hệ lụy đời anh
Và gởi đi những muộn phiền đời em
Chúng ta sắp đến giờ thánh tẩy.

Bài thơ trên của tác giả Lê Văn Trung, hình như đã từng in trên Tạp chí Văn vào khoảng năm 1974. Năm 1972 khi in xong tập thơ đầu tay Tinh Sương, tôi mang sách ra Huế phát hành và đã tìm gặp anh tận nhà. Hồi đó, sau khi học Đại học sư phạm, Lê Văn Trung ở lại Huế đi dạy. Anh quê ở Quảng Nam, sau 1975 lại tự thân làm một cuộc trường chinh về hướng Nam kiếm đất sống vì không còn được tiếp tục dạy học. Qua B’Lao hồi đó anh để lại bài thơ tặng 2 người làm thơ nơi đây:

Chiều B’Lao
( Tặng Nguyễn Đức Sơn, Hoàng Ngọc Châu)
Đìu hiu chiều lạnh sương mù
Vắng hoe phố chợ âm u bóng rừng
Tiếng người về muộn qua nương
Bờ lau nhòe nhoẹt con đường loanh quanh

Nhà ai vàng vọt ánh đèn
Có soi ấm được chút tình xa xôi

( Năm 1976)

Cuối cùng, Lê Văn Trung đã đến và dừng chân để lập vườn rẫy tại Long Khánh, miền đất đỏ tiếp giáp vùng Đồng Nai Thượng. Cả 2 bài thơ trên được anh tập hợp để in trong tập “Cát bụi phận người”. Tập thơ in theo hình thức liên kết với nhà xuất bản Văn nghệ, không đề giá bán.
Bài “Giờ thánh tẩy” của Lê Văn Trung như lời tiên tri tâm nguyện mà tác giả dành cho khu Mái Ấm Tín Thác hôm nay.

Làm dịu nỗi đau trần thế
Seour Hường nói : trước khi đến B’Lao, tôi có dấu hiệu bị bệnh ung thư, nhưng nay, sau hai năm, xét nghiệm lại, không còn bệnh nữa. Có lẽ linh hồn các cháu đã ấm cúng quây quần bên Đức Mẹ làm tôi hết bệnh.
Nhà văn Trần Quang Ngân của đất Bảo Lộc lại đưa tôi đến thăm các cháu mồ côi bơ vơ đang được nuôi dưỡng ở Ni tự Bảo Quang ở dưới chân núi Đại Bình. Sư cô trụ trì kể chuyện về một gia đình bất hạnh. Khi mới từ đất Bắc vào đây lập nghiệp, họ có 3 đứa con gái mới 1, 3 và 4 tuổi. Khi đó, người chồng bị bệnh nghiện ma túy sắp chết. ngày nọ người mẹ trên đường ra chợ bán rau đã bị xe tông, chết. Nhóm từ thiện mang tên Thiện Lạc do anh Ngân đứng đầu đến chùa Bảo Quang ngỏ ý xin nhà chùa nhận nuôi 3 cháu bơ vơ. Bất ngờ là phía gia đình người chồng khi nghe tin đã vào có dự định sau khi nhận khoản bồi thường tai nạn sẽ đem các cháu về Bắc. Ni sư tụng kinh cho người mẹ quá vãng và cầu xin Phật Quan Thế Âm cứu nạn các cháu. Thật bất ngờ là ngày hôm sau, các thân nhân lại đồng ý giao quyền bảo trợ các cháu cho nhóm Thiện Lạc.
Dưới mái chùa, các bé hôm nay đều đã cắp sách đến trường, và biết tụng kinh Phật, ngồi thiền. Anh Ngân bày tỏ :
- Mong có nhiều tác phẩm các viết về nỗi bất hạnh của con người.
Có lẽ đây cũng là tâm nguyện của các nhà văn, nhà thơ.

CÂY CỎ VÔ ƯU (KỲ 4) - VÕ CHÂN CỬU

Người đi tìm hồn

Lần nào về quê nhà, tôi vẫn cảm giác mình là người có lỗi. Mặc cảm ấy như tăng hơn khi một trong những người bạn thân nhất từ thuở thiếu thời là Lê Xuân Tiến đi vào cõi vĩnh hằng (18-7-2012). Từ thuở tập tễnh lập “Thi văn đoàn”, tôi đã gọi bạn là một “Nhà văn”.

Đường từ huyện lỵ Tuy Phước đến mé biển Tân Thanh quê tôi có 2 dấu ấn danh nhân là mộ ông tổ nghệ thuật hát tuồng Đào Tấn ở chân núi Huỳnh Mai, và căn nhà nơi thi sĩ Xuân Diệu chào đời, ở thị tứ Gò Bồi. Giữa 2 điểm vùng núi Kỳ Sơn có 2 tảng đá lớn được người dân đặt tên theo âm vang gõ vào vang ra: đá Trống và đá Mõ. Lần trở lại đầu tiên sau mấy năm vào Sài Gòn bươn chải, núi Kỳ Sơn biến thành một công trường khoáng sản. Hai tảng đá quý đã bị chẻ thành vật liệu xây dựng. Tình trạng ấy cũng diễn ra tại núi Xương Cá ở xã Phước Thuận ven đầm Thị Nại giáp ranh, nơi sinh của Lê Xuân Tiến.

Ngậm ngùi

Những hòn đá Trống, Mõ, Xương Cá khá nổi tiếng, được thi sĩ Quách Tấn miêu tả khá kỹ trong cuốn Nước non Bình Định. Chúng cũng cảm hứng từ huyền thoại cho tôi viết nên trường ca Quảy đá qua đồng (1974). Thời cuộc đổi thay, vì thực dụng nên người ta đan tâm phá nát chúng. Tôi báo với Tiến về nỗi buồn qua chuyến trở về thăm quê đầu tiên này (1988). Lúc đó anh cũng trầm ngâm: mình phải vững, vì vẫn có những sự phá hủy lớn lao hơn: về tinh thần.

Đầu năm 2012, trong một truyện ngắn, LXT tự ngậm ngùi:

“Ở tuổi sáu mươi,tôi băt đâu nghĩ tơi thơi gian.Thơi gian là món quà mà thượng đế ban tặng cho con người nhưng là một món quà rất khắc nghiệt tùy theo cách của người dùng nó.Tuổi thiếu niên khi bắt đầu biết nhận thức,thời gian đi chậm quá.Từ hai mươi tới bốn mươi,hăng hái đi vào cuộc sống,có thành công có thất bại ,hình như tôi không biết có thời gian.Đến bốn mươi trở lên,thời gian hình như đi quá nhanh.Chả mấy chốc đã nghe " gió heo may lại về ",đầu tóc đã bắt đầu xuất hiện những sợi bạc.Những đứa trẻ hai mươi năm trước còn đang nói bập bẹ,giờ đã cao lớn trưởng thành gây ra sự ngỡ ngàng của những người sinh ra chúng.Hôm nào đó với tôi lại xuất hiện những lời lẩm bẩm " mới đây mà..."Hai mươi năm là khoảng thời gian không ngắn đối với con người nhưng với tôi lúc này chỉ như một cái chớp mắt…

Đôi lúc tôi tự nhìn lại mình để xem mình có hối tiếc đều gì trong hai phần ba cuộc đời đã trôi qua. Như một cái nhìn vào đáy giếng vào mùa khô ,ở đó khi nước cạn tôi sững sờ nhận ra những đồ vật mình vô tình đánh rơi ở đó.Những lỗi lầm mình đã vướng phải đã được khuất lấp theo thời gian.Tôi tự nhủ nếu còn thời gian mình sẽ phải làm lại nhưng chao ôi thời gian đâu còn nữa !”

(Lê Xuân Tiến, Thời gian - 2012

Tôi và LXT cùng chung một nhà trọ suốt những năm học đại học. Năm 1974, anh lấy bằng cử nhân lý hóa (MPC) và theo tiếp các chứng chỉ cao học. Sau 1975, tôi và Tiến hăm hở cầm các tấm bằng đại học về trường cũ Cường Đễ, nơi Nguyễn Mộng Giác từng làm hiệu trưởng, xin được đi dạy. Một người quen,vốn học cùng trường trước tôi một năm, đang là thành viên của Ban giám hiệu lâm thời tiếp chúng tôi. Y vẫn giữ nguyên thế ngồi gác hai chân trên bàn, không thèm lật hồ sơ chúng tôi trình, nhưng phán: các anh là tiểu tư sản, không đi học tập là may rồi, giờ đòi đi dạy ai ? Thấy không được, tôi quay về ngay Sài Gòn đi bán sách chợ trời. Riêng Tiến, có lẽ vì gánh nặng gia đình nên anh ở lại Quy Nhơn. Anh là con trai trưởng, ba đã mất nên cả đàn em chưa trưởng thành đều trông cậy nơi anh.

Trước 1975 LXT ký tên Lê Phiên Vươn, đã in một số truyện ngắn trên Khởi Hành, Văn. Người ta có thể đến với văn chương từ nhiều lý do. Nhiều người cầm bút từ một năng khiếu bẩm sinh. Vào cuộc chơi này, người cầm bút nếu theo đuổi lâu dài, coi văn chương là cái nghiệp sẽ xác định một xu hướng thể hiện. Tất nhiên không thể coi đó là cách nịnh hót để tiến thân. Định nghĩa về văn chương và mục đích của nó ngày càng thêm đa dạng và phức tạp. Gần đây, có người xem đó là cách tiếp cận đời sống xã hội. Ý kiến này có lẽ chỉ đúng đối với người đọc. Với người viết, “văn tức là người”, nên có lẽ còn là sự lựa chọn và biểu lộ thái độ sống, trong bất kỳ hoàn cảnh xã hội nào.

Tôi, Hồ Ngạc Ngữ, Nguyễn Lương Vỵ từ đầu dù đều cho rằng LXT là con người của lý trí, nhưng đều khẳng định đó là một nhà văn, theo nghĩa biết sống và ứng xử đúng để giữ bản chất mình trước mọi hoàn cảnh.

Không được nhận vào dạy ngang cấp 3, vì hoàn cảnh gia đình, anh chấp nhận vứt bỏ tấm bằng đai học ngành khoa học, nộp đơn vào nhập học trường Cao đẳng sư phẩm (chuyển từ trường quốc gia sư phạm đào tạo giáo viên tiểu học cũ) để năm 1978 ra trường, đi dạy cấp 2 ở tận một một quê xa xôi thuộc huyện Bình Sơn của tỉnh Quảng Ngãi cũ và chắt bóp một ít tiền lương để phục giúp gia đình tại Quy Nhơn. Ở đó, anh yêu và cưới một cô giáo cùng huyện. Cuộc sống gia đình khá hạnh phúc. Ở nhà, các em anh cũng lần lượt học hành đến nơi đến chốn. Trước 1978, anh cũng có viết một số truyện ngắn gửi đăng trên báo “Văn nghệ giải phóng”, nhưng dần dần lại cũng tắt nguồn. Thời kinh tế “tem phiếu”, có khi giấc mộng văn chương phải đành gác bỏ. Nhưng anh vẫn đọc nhiều sách, báo để hiểu đúng về bối cảnh văn nghệ hiện thời. Có lần anh khuyên tôi ráng dành dụm, mở cho vợ một quầy hàng xén chuyên bán mắm, muối, đường, bột ngọt tại nhà để sống qua ngày. Bài học này xuất phát từ sự quan sát khá kỹ hồi mới lớn, từ tấm gương của những cửa hiệu hàng xén người Hoa ở đường phố trước nhà anh ở Quy Nhơn dưới đôi mắt của một người thích viết văn xuôi. Anh mê đọc Võ Phiến, Lê Tất Điều, Dương Nghiễm Mậu…, những nhà văn biết chẻ sợi tóc và tâm hồn làm ba bốn mảnh…

Không “Mê Đạo”

Thời thế xoay vần, LXT khi chuyển về Quy Nhơn làm báo từ năm 1983, đến 1990 lại đưa vợ con vào lập nghiệp ở Sài Gòn, vì thấy nghề báo ở đây phóng khoáng hơn. Và anh chọn đề tài thể thao, bóng đá để sự thể hiện được “vô tư”. LXT âm thầm viết văn trở lại, cuối cùng chọn ra cách viết những truyện lịch sử. Truyện ngắm “Mê đạo” anh viết năm 1991 được lấy thành tên cho tập truyện in đầu tay, có lẽ như để dễ gửi gắm lòng mình. Năm 2008 và 2010, theo hình thức “liên kết xuất bản”(tác giả tự bỏ tiền in, phát hành), 2 tập truyện ngắn Mê Đạo và Người đi tìm hồn đưọc in ra. Cả hai đều khai thác bối cảnh xã hội và tâm lý các nhân vật thời kỳ anh em nhà Tây Sơn dựng nghiệp. LXT là một nhà văn không ở trong hội đoàn, tên tuổi ít ai biết; sách phải tự ký gửi cho các công ty phát hành, nhưng mỗi tập sách đều được nhà phát hành quyết toán trên dưới 500 cuốn, một điều khá thú vị trong thời buổi văn chương bị xem như giẻ rách.

Hồ Ngạc Ngữ trong lời bát cho tập Mê Đạo đã nhìn văn và người LXT khá đúng:

Trong truyện ngắn của mình, Lê Xuân Tiến ghi nhận những xô bồ, phức tạp của cuộc đời và sự chìm nổi của thân phận con người, tình yêu đôi lứa với một thái độ tỉnh táo và với văn phong đôi khi lạnh lùng… Mạch ngầm trong truyện ngắn Lê Xuân Tiến là thông điệp hướng về chân - thiện - mỹ. Bản chất của con người và cuộc sống luôn tốt đẹp nhưng mỗi người “phải hiểu đạo mà sống chứ không mê đạo mà chết”!

(Hồ Ngạc Ngữ, Lời bạt tập truyện Mê Đạo 2008)

Tuổi càng nhiều, sức văn của LXT càng dồi dào. Anh viết nhiều tùy bút, truyện ngắn, nhưng chỉ đăng tải trên một số trang Web của các thân hữu. Đáng nói là cái nhìn và thái độ rất khách quan của nhà văn. Là người của Quy Nhơn, nhiều tự hào về triều đại Tây Sơn, nhưng không phải lúc nào anh cũng cho rằng “quê nhà cái gì cũng nhất !”:

“…Mỗi lần về lại Quy Nhơn, tôi lại cảm nhận cái không khí chậm chạp của lối sống tỉnh lẻ. So với nhiều thành phố, Quy nhơn còn rất nhiều xích lô đạp. Đi xích lô đạp chúng ta mới cảm nhận hết sự yên tĩnh của phố và biển. Có thể hính dung thành phố này như một cái chéo áo, nơi cuối của thành phố là nơi hợp lại của đầm và biển " Đi năm phút đã về chốn cũ " Giống như câu thơ của Vũ Hữu Định để hình dung về sự nhỏ bé của thành phố này.Trong một truyện ngắn của Nguyễn Thành Long nòi về sự có mặt lặng lẽ của cát. Ở đầu đường cuối chợ của thành phố. Nhưng 50 năm sự bành trướng của nhà cửa đã làm mất đi một địa danh với một cái tên là " Xóm Động". Đi vào xóm này giữa trưa thì đừng quên đôi dép vì mặt trời làm cát nóng lên, đi chân trần có thể làm bỏng chân. Ngày xưa thi sĩ Hàn Mặc Tử đã từng sống ở đây trước khi vào bệnh viện phong Qui Hòa. Hiện nay nhà thơ của " bến sông trăng " đang yên nghỉ ở một ngọn đồi nhìn ra biển ở khu Gềnh Ráng, một đầu của biển Quy Nhơn, nơi đây đã trở thành khu tưởng niệm .

Biển đẹp nhất vào mùa từ tháng ba đến tháng bảy, lúc đó trời quang, biển lặng, có thể nhìn rõ Cù Lao Xanh phía xa khơi và thấy cả những bọt sóng trắng đập tung tóe vào các bãi đá ở Gềnh Ráng. Những bọt sóng này như xoáy vào ký ức của tôi những lúc xa nhà đi học xa. Biển Quy Nhơn vào mùa gió nồm, thứ gió mát dịu như lời thì thầm của các cô gái. Gió nồm đã đi vào lịch sử "lạy trời cho cả gió nồm / để cho chúa Nguyễn giăng buồm kéo ra". Đó là sự thay đổi của lòng dân, báo hiệu thời suy tàn của nhà Tây Sơn.

(LXT , tạp bút Ký ức biển -2012)

CÂY CỎ VÔ ƯU ( BÀI 3) - VÕ CHÂN CỬU

Nguyễn Mộng Giác “Đông tàng” Ảnh : Nguyễn Mộng Giác (hàng ngồi, thứ 2 từ trái qua) và các Bạn văn Quy Nhơn 1973.

(Bộ sưu tập ảnh từ “nguyenmonggiac.info")
Những triền núi đã bạt xuống để mở rộng phố phường. Còn không, những “bóng trăng khuya nơi đầu non hái củi” ? Lần này về, tôi cũng chỉ ở lại với Quy Nhơn được một đêm, nhưng lòng như vẫn băn khoăn, có lẽ vì tìm không ra những bóng hình xưa cũ.
Năm 1995, nhà văn Nguyễn Mộng Giác lần đầu tiên về lại thành phố quê hương sau 14 năm xa cách. Người đầu tiên mà ông hỏi tin tức, lại là ông Tám Khùng, một hình bóng đặc biệt mà mọi người dân Quy Nhơn trước đó đều biết. Nhưng bây giờ có lẽ ông đã “đi xa”, lớp con cháu mới lớn không còn ai nhớ.

Hình bóng cũ
Ông Tám Khùng lưu giữ trong trí nhớ (của người điên) mọi dấu ấn vui buồn của tất cả mọi gia đình nơi đây. Nhà nào có giỗ chạp, tang chế, cưới hỏi ông cũng đều mang đến những bó hoa hợp cảnh. Ngày tôi cưới vợ, năm 1974 cũng được ông đem hoa đến chúc mừng. Sau khi được ăn no, nhận quà (thức ăn dự trữ), ra đường, nếu bị lũ con nít nghịch ngợm trêu chọc, ông lại tiếp tục lấy đá, gạch đập mạnh vào ngực mình bịch bịch và kêu tên cha mẹ mình. NMG ngạc nhiên rằng nhiều lần thấy viên gạch ông đập vào ngực bị vỡ đôi. Có người thương đưa ông đến bệnh viện chụp hình kiểm tra, nhưng lồng ngực vẫn không hề suy xuyển ! Có phải vì ông tự nguyện gánh chịu mọi nỗi đau của nhân thế, nên trời ban cho sức khỏe ?
Trong một tùy bút lấy tên ông Tám Khùng làm tựa đề, viết năm 2001 ở California (cho trang Web cựu học sinh Nữ Trung học Quy Nhơn), NMG vẫn nhắc lại ý kiến ngày xưa: Ông Tám Khùng là công dân số 1 của thành phố Quy Nhơn. Ra trường, đi dạy từ năm 1963, Nguyễn Mộng Giác từng đào tạo nhiều thế hệ học sinh thành tài, rồi trở thành một viên chức (Giám đốc Nha học chánh) được mọi người kính trọng. Nhưng nhận định về ông Tám Khùng thật xác đáng, vì đó là ý kiến của một nhà văn.

Trơ trọi
Chính thức bước vào “làng văn trận bút” khi tuổi đời đã chín (30 tuổi). NMG liên tiếp trình làng với nhiều thể loại văn xuôi (khảo luận, truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng bút). Ngay từ những trang đầu tiên, ông đã bày tỏ cái nhìn khá chững chạc của mình:
“Bây giờ nhà văn vẫn thiết yếu biểu lộ tương quan giữa con người và thực tại, vẫn liên đới trách nhiệm về thực tại. Nhưng nhìn thực tại và tha nhân, xã hội không phải với ý niệm không tưởng, duy lý, mà phải nhìn một thứ thực tại đúng nghĩa của nó. Thực tại Việt Nam hôm nay trong niềm vui còn lại giữa những nỗi đau đớn tủi nhục và chinh chiến, thực tại văn chương trong hoàn cảnh khó khăn của một thứ phương tiện truyền thông.
Nghĩa là phải hiểu chữ Viết trơ trọi, không đậm nét và không tô hoa.
(NMG: Thế đứng bấp bênh của nhà văn-1970)

Hình như NMG giữ mãi”tôn chỉ” này cho đến cuối đời. Nhiều nhà văn cũng theo khuynh hướng đúng đắn đó. Nhưng một đặc điểm mà người đọc nhận ra khá rõ trong văn NMG: ông không bao giờ lớn tiếng hay hồ đồ-dù là trong những ngày khốn khổ nhất ! Sau 1975, hầu hết giới trí thức Miền Nam sa vào cảnh “Ông giáo sư thất nghiệp, Suốt ngày đi ngoài đường, dáo dát tìm trong vô vọng, Một chiếc bóp hay đồng tiền đánh rơi của ai đó…”(Thơ Nguyễn Miên Thảo). Cuối 1973, NMG chuyển vào Sài Gòn làm chuyên viên của Viện nghiên cứu thuộc Bộ giáo dục, năm 1974 ông nhận giải thưởng của Trung tâm Văn bút Việt Nam (thuộc hệ thống Pen Club quốc tế). Lý lịch đó khó mà được “lưu dung”. Dù muốn hay khôn muốn, ông cũng phải chuyển mình sang “thành phần” lao động tay chân. Một người bạn của chúng tôi, anh Nguyễn Thành Hải, đứng đầu Nhà xuất bản Nhị Khê, và là giáo sư Trường Trung học La San Taberd cũng phải “tự thôi việc”. Anh Hải có nhà ở quận 10 nên kiếm được một chân lao động trong một Hợp tác xã bột mì mà các chủ người Hoa lập ra. Anh liền kéo NMG vào cùng làm. Giữa những ngày “lao động (chân tay) là vinh quang ấy, NMG đã trầm tĩnh nhìn dòng lịch sử, gửi gắm lên trang viết tâm trạng của mình. Khoảng đầu năm 1981, bộ trường thiên tiểu thuyết 4 tập “Sông Côn mùa lũ” được viết xong. Anh đến một NXB trình bày “đề cương” và mong muốn tác phẩm được xuất bản. Nhưng NXB chỉ “ghi nhận”- một cách nói khéo của những người có thẩm quyền xuất bản lúc này.

Tôi cùng một số bạn văn (chữ dùng của NMG) khởi nghiệp từ Bình Định còn sót lại (rất ít) ở VN đến hôm nay trong câu chuyện vãn vẫn thường hỏi nhau rằng điều gì đã tạo nên tính cách rất Bình Định (theo cả 2 nghĩa rộng và hẹp) này ? Cuối cùng, ai cũng tạm bằng lòng với lý giải” của một bậc tiền bối, cũng người Bình Định !

Mở đầu bài viết “Người Bình Định”, nhà văn Võ Phiến đã viết :

“Nguyễn Mộng Giác với tôi cùng một quê, nhưng tôi lưu lạc đã lâu thỉnh thoảng gặp nhau tôi có nhiều điều để hỏi thăm anh: tình hình an ninh ở làng này quận nọ, cảnh sinh hoạt độ này so với độ trước, những chuyện buồn vui đã xảy đến cho ông nọ bà kia v.v... Cứ thế chúng tôi lần lần cùng nhau đi vào những nghĩ ngợi lan man về chỗ quê hương.
Xưa kia, tổ phụ chúng tôi đã đến lập nghiệp tại Bình Định trong những điều kiện không biết khác biệt ra làm sao mà tự dưng tách rời hẳn đồng bào xứ Quảng về nhiều phương diện như thế…”
…Thế rồi đến cái khác nhau trong tâm hồn. Nói về đất cách mạng ngoài Trung, người ta thường nhắc đến hai vùng: Nghệ Tĩnh và Nam Ngãi. Sát bên cạnh bà con Nam Ngãi lúc nào cũng sẵn sàng phản kháng, đứng lên, vùng dậy v.v..., người Bình Định tính tình bỗng dưng "thảng hậu" hẳn đi. Mặt khác, người Quảng thiên về lý trí, có tài biện luận, "hay cãi": Phan Khôi, Phan Thanh, Phan Chu Trinh v.v...; người Bình Định dường như thiên về tình cảm, tưởng tượng nhiều hơn, trong văn học có nhiều thơ hơn là văn.”
Sau khi phân tích những đặc điểm khác biệt do địa lý và điều kiện lịch sử (Từ sau triều đại Tây Sơn, gần như người Bình Định gần như đều bị các triều đình “thành kiến”), nhà văn Võ Phiến nói rõ hơn:
“Gặp Quách Tấn, rồi gặp những con người hớn hở tưng bừng, ra rít yêu đương, hô hào om sòm như Xuân Diệu, không khỏi chắt lưỡi ao ước: "Sao mà họ sung sướng vậy?"
Thế rồi, non nửa thế kỷ sau Quách Tấn, cũng vẫn không gặp được những người Bình Định sung sướng.
"Theo mây đi một buổi
Trời đất nhẹ phiêu phiêu
Va đầu tưởng đụng núi
Chỉ đụng bóng sương chiều
Một mặt trời lầm lủi
Trên trần gian tiêu điều."
(Đường vô núi)
Võ Chân Cửu, người thi sĩ đồng hương với ông Quách, viết ra những lời thơ ấy cũng trong tuổi đôi mươi. Và cũng như ông Quách giữa thời thanh xuân, Võ Chân Cửu không mấy khi đề cập tới chuyện yêu đương hạnh phúc trong suốt hai thi phẩm đã xuất bản, và dường như cũng không hề hứa hẹn một đề tài như thế trong các thi phẩm tương lai. Tiếng chuông vọng trong mây, chùa cổ bên sông, sương trắng trước thềm, đời như ảo mộng, sinh tử hai bên còn lộn lạo v.v... những cái đó dìm người thanh niên này vào những suy tư triền miên.
Ở Nguyễn Mộng Giác cũng vậy. Ngay từ những thiên truyện ngắn đầu tiên, anh đã có cái phong độ chín chắn, mực thước, đã có cái kín đáo, âm thầm, anh đã lim lỉm vào những suy nghĩ lo lắng.
Tuổi trẻ nào mà không có ái tình? ¬Tiếng chim vườn cũ cũng có tình đấy, nhưng tình ở đây chỉ là cái cớ cho bao nhiêu vất vả ưu tư. Bão rớt cũng có tình nữa, nhưng cũng là cái cớ cho bao nhiêu ẩn ức éo le...
Từ vấn đề nọ đến vấn đề kia, Nguyễn Mộng Giác khổ tâm tìm hiểu, nghiên cứu, phân tích, rồi dựng truyện: không có bao giờ anh được thảnh thơi ung dung viết một câu truyện tùy hứng. Anh không có cái sung sướng đó...”
(“Tiếng chim vườn cũ” và “Bão rớt” là tên các tác phẩm xuất bản trước 1975 của NMG).

Rất mong người đọc thông cảm khi tôi lại đem các đoạn trích dẫn có nhắc đến mình.

Tiếc thương
Lần NMG và nhiều anh em làm văn nghệ cũ của Sài Gòn gặp nhau đông đủ là tháng 3-1981, buổi tưởng niệm người bạn Vũ Hữu Định do tôi và Nguyễn Tôn Nhan cùng Nguyễn Mộng Giác cùng gọi nhau làm tại nhà một người bạn mê thơ Vũ Hữu Định ở đường Nguyễn Thiệp ở trung tâm quận 1.
Giới sáng tác trước 1975 có đặc điểm sẵn sàng cưu mang bạn văn nghệ, dù chỉ mới nghe tên trên mặt báo. Khoảng 1973-1974, nhà của “viên chức” NMG ở Quy Nhơn chính là nơi “lưu trú” an toàn của Hoàng Ngọc Tuấn lúc Tuấn đang đào ngũ. Vũ Hữu Định đi giang hồ khắp xứ nhưng cứ vài tháng vẫn tạt về Quy Nhơn để được NMG xách xe Jeep nâu chở cùng các nhà văn trốn quân dịch khác đi ngao du. Bình thường, ít khi chúng tôi bình luận vể văn chương khi ngồi với nhau.Bữa tưởng niệm VHĐ, mọi người đều ngậm ngùi khi nghe nhà văn tâm hồn “ít khi sung sướng vì có máu phân tích” là NMG nhắc đến những câu thơ “tuyên ngôn” của VHĐ qua bài thơ “tiên tri” (Bài thơ năm 40) mà tôi đã đánh máy đưa anh trước đó :

… “nay ta mừng xuân ta bốn mươi tuổi
Bằng bài thơ kiểm điểm đời mình
Ta hứa ta sẽ sống thật tình

Và ta chỉ làm thơ
Khi ta xúc động

Ta đang nhớ thuở sông dài núi rộng
Đường thênh thang của một gã giang hồ
Ta đang thèm đi để học làm thơ
Chờ ta đến xin nhớ phần rượu tặng

Anh tiếc thương là VHĐ vội mất khi đời thơ chưa trọn vẹn…
Chỉ không lâu sau bữa ấy, NMG khi làm “thuyền nhân” lần thứ 2, và lần này đã “thành công” để có điều kiện tiếp nối “những chữ Viết trơ trọi, không đậm nét và không tô hoa”.
*
Nói thêm
Nhiều người đọc vốn là học trò cũ nên rất mê văn của “thầy Giác”. Khi “Sông Côn mùa lũ” được trong nước xuất bản (1998), họ đều đọc rất kỹ từng trang. Có người nói : Thầy Giác là giáo sư văn chương, nguyên là sinh viên tốt nghiệp thủ khoa của Viện Đại học Huế năm 1963, không lẽ thầy lại viết sai chính tả ? Trong SCML, kể cả khi tái bản, câu thành ngữ nói về sự luân chuyển của thời gian, được in là “xuân sanh, hạ trưởng, thu thâu, đông tàn”. Đúng ra phải là “đông tàng”.
Cũng là người Bình Định nên người đọc này cũng rất “thảng hậu”: Mong các NXB lần sau khi sửa bản in lưu ý giùm !

CÂY CỎ VÔ ƯU ( Kỳ 2 ) - VÕ CHÂN CỬU

Tiếng thác non xa

Tôi vào ngồi bên một nhánh suối tạo nên từ con thác Da M’Rông. Quán nhậu nổi tiếng với món gỏi cá nuôi từ những hồ nhân tạo. Con suối đầy rác nhưng nước mưa cọng thêm nước từ đập xả lũ, làm tiếng gào thét vẫn ồn ào ở các bậc gềnh cũ y4…
Thị trấn Blao trước và sau 1970 là nơi cư ngụ của khá nhiều người làm văn nghệ Sài Gòn. Có thể kể: Nhất Hạnh, Trần Đức Uyển, Sao Trên Rừng, Trần Xuân Kiêm, Ngụy Ngữ, Lê Miên Tường, Hoàng Ngọc Châu, Nguyễn Sa Mạc, Thái Ngọc San, Hồ Ngạc Ngữ…Hay lên xuống chơi có tôi, Nguyễn Thanh Châu, Nguyễn Lương Vỵ..Sương mù và những tiếng thác non xa bay về hồ mơ mộng. Nhiều người đến nay vẫn thích gọi đây là xứ B’Lao hơn danh xưng của một cấp đô thị: thành phố Bảo Lộc.

Trên thác rừng Đam Rông

Đến đây trời đứng bóng
Anh cũng đứng như rừng
Mây một khung trời rộng
Xin giấu dưới hai chân
Em chờ bên thác đổ
Em nghe tiếng thác gầm
Ôi tiếng hành muôn thuở
Bắt anh phải lặng câm

Em chờ bên nước chảy
Soi kiếm bóng linh hài
Em đi không trở lại
Anh ôm dòng nước phai
Hay đâu từ muôn trước
Thân mang lạnh tự nguồn
Dẫu đổ cao nghìn thước,
Vẫn chìm như vầng dương

Ôi vầng dương âm u
Nghìn năm còn nghe rợn
Khi dáng anh lù đù
Đứng bên rừng Đam Rông
Chờ nghe trời chênh chếnh
Anh phải nhếch như rừng
Khi nghe trời gục chết
Anh phải lết qua rừng
Anh phải nhảy lung tung
Anh phải nhào xuống thác
(Võ Chân Cửu, Tập san Văn 1972)

Bài thơ tôi đã làm chỉ là cảm xúc tự nhiên của một chàng trai có nhiều hoang mang về thiên địa, không ngờ lại là một cảm ứng khó diễn tả. Khoảng giữa năm đó, sau khi bài thơ đã in, bỗng có một người lạ đến căn gác trọ của tôi Sài Gòn báo tin bất ngờ: một người làm thơ B’Lao, bà con của anh tên Tống Châu Ân đã chết. Anh Ân là môt trong những người tốt bụng mà tôi được quen ở thị trấn sương mù. Nhà ở Đà Nẵng, anh đi lính, mới đeo lon thượng sĩ, và đóng quân ở vùng sườn đồi ven rìa suối Đại Nga, một trong những nguồn lớn cùng Da M’Rông xuống triền cao nguyên hợp thành sông La Ngà. Là nhà thơ chưa thành danh, đang là lính thú nhưng anh là người lãng mạn. Mới quen được một thiều nữ hái trà, buổi chiều, anh rời đồn men ra bờ suối. Bất ngờ gặp một nụ hoa rừng khá đẹp, nên anh liền len qua vòng kẽm gai để gỡ một vỏ lon nước ngọt làm bình hoa, để về tặng người con gái mới quen. Bất ngờ vỏ lon có gài lựu đạn, nổ tung…

Sau chiền tranh…
Cuộc chiến tranh vừa qua đã rất tàn nhẫn. Cái chết lãng xẹt như thân phận con người. Nhưng có những cái chết thơ mộng và nhiều ấn tượng, như của người làm thơ Tống Châu Ân.
Người bạn Nguyễn Miên Thảo cùng tôi uống bữa cà phê cuối cùng trước ngày anh bỏ chốn văn nghệ Sài Gòn để “ra Khu”. Muời năm sau hòa Bình, tôi gặp lại Thảo với những băn khoăn :
Khi những người chiến thắng hân hoan đi khắp phố phường nói những điều tốt đẹp
Đó là những điều chính đáng đổi bằng máu xương của những người đã chết
Cũng là lúc mà những người vô tội khác
Bắt đầu cuộc sống lầm than
Ông giáo sư thất nghiệp
Suốt ngày đi ngoài đường, dáo dát tìm trong vô vọng
Một chiếc bóp hay đồng tiền đánh rơi của ai đó…
……..
Sau chiến tranh
Chưa hẳn là hoà bình.

Bài thơ tự sự không tên này nay mới được Nguyễn Miên Thảo đưa lên trong chính Blogspot của mình nhân dịp 37 năm ngày 30-4. Một số bạn hữu của tôi nói rằng đó là những lời than vãn, kể lể, chưa phải thơ !

Thế nào mới thực là thơ ? Câu trả lời khá rộng nhưng tôi vẫn cho rằng mỗi người đều có thể tự tìm ra.
Cuộc sống lý thú là như vậy ! Tại Việt Nam đang có cuộc bút chiến khá thú vị về vấn đề này-thơ hay và thơ dở-của những người có quyền được “ăn nói”, nên khó hiểu là tranh cãi thật hay giả. Đại khái, một nhà thơ đã có nhiều bài nhận định xác đáng về nền văn học minh họa nay đã thẳng thắn cho rằng làm thơ hiện đại kiểu ráp chữ tân hình thức, thì một ngày ai cũng có thể ngoáy được vài chục bài. “Sự dễ dãi không làm nên giá trị thơ ca”.
Về lại B’Lao tôi lại gặp những người làm thơ “chưa có danh” nhưng suốt hơn 30 năm nay đã chọn cho mình một cuộc sống nhiều “thơ mộng”. Anh Phan Lạc Dân là một người như vậy. Làm thơ từ khi còn ở quê hương Bình Định, lên học trường sư phạm Đà lạt nhưng 3 năm sau 1975 anh đã tự nguyện xin được …mất dạy để ở nhà cuốc đất làm rẫy, nuôi các con thơ. Tôi an ủi anh: nếu ở Sài Gòn, trong những ngày bế tắc, họ chỉ còn biết đi uống bia. Uống bia lắm, có khi lại thành kẻ “ngồi đồng”, hoặc như cảnh mà Bùi Chí Vinh đã vịnh :“làm thơ sao kiếm được dĩa mồi”.
May mà con người có được nền văn minh tin học, thơ của người làm vươ`n xứ B’Lao được các bạn cũ đưa lên mạng Cựu học sinh trường Trinh Vương Quy Nhơn.

EM Ở ĐÂU RỒI SAU CHIẾN TRANH

Cỏ biếc tha ma mờ chiến trận
U ơ hàng xóm tiếng sơ sinh
Bạn em về đó! - Em thì vẫn...
Em ở đâu rồi sau chiến tranh?!

Em ở đâu rồi sau chiến tranh
Tết nào chị cũng ém dưa hành
Ra giêng chắc lại đem nài biếu
Em có về mau, chị để dành

Em ở đâu rồi sau chiến tranh
Bờ tre bom xới đã lên xanh
Chiều nào Mẹ cũng lần gậy trúc
Ánh mắt phương trời xa lặng thinh

Em, ai đã cướp rồi em chị
Em chị xưa nay vốn rất hiền
Chị đợi mãi mong hoài một sớm
Bước chân em về tới hàng hiên

Con, ai đã giết rồi con Mẹ
Ruột đứt lòng đau Mẹ cũng đành
Khói lửa con đi theo nguyện ước
Ngày về hoan hỷ nắng thanh bình

Buốt thấm hai vai chiều cuối chạp
Chị pha lệ nóng tưới vườn xanh
Sững sờ chị thả rơi thùng nước
Bóng Mẹ chiều ơi...đêm xuống nhanh!
BL, 2002

Còn trong bản thảo
Có người nói giọng thơ của Phan Lạc Dân như bài trên vẫn cũ và “hiền” quá. Tôi lại cho rằng mặc dù ý và lời có “cũ” nhưng nó lại thực là một bài thơ, theo nghĩa có cách nói riêng của mình, không trùng lập với những khẩu khí dễ dãi, hay nhại lại của một ai, dù là ca dao. Thường vào những ngày bắt đầu mùa thu như hôm nay, ở các quán bông giấy vỉ hè Sài Gòn, người lưu tâm đến văn chương hay bìnhloạn về những tập thơ mới trình làng. Nhiều tập in khá tốn kém, có cả phẩn dịch sang tiếng Anh hoặc Pháp (để ai đọc ?). Có lần tôi phải thẳng tính khi phát ngôn: đó kgông phải là văn chương, theo nghĩa sáng tạo. Sự dễ dãi không làm nên tác phẩm.
Với nền văn minh tin học, có những bản thảo thơ hoặc truyện được in ra, mỗi lần chỉ vài chục bản, vẫn có bìa 4 màu và phụ bản khá đẹp, để gửi tặng những người thích đọc thơ. Tập thơ Lục bát của Chu Ngạn Thư từ cuối 2011 đến nay đã in rồi “tái bản” tất cả 3 lần, tổng cọng được 100 quyển. Tôi thích bài thơ “Mặn” ở trang 14, dù tứ và lời vẫn trong men cũ:

Làm dòng sông mặn biển khơi
Non cao mặn với mây trời lãng du
Cánh chim mặn khoảng tuyệt mù
Vàng-tươi-cúc mặn chút thu muộn màng

Bếp khuya mặn lửa đêm tàn
Vòng tay mặn nỗi siết ngang ngực đời
Ta-mặn-nhau-cả-cuộc-người
Mặc cho trời, đất rụng rời xa nhau.

Cùng với tập Thơ lục bát, cuối 2011 Chu Ngạn Thư cũng cho ra mắt dạng bản thảo tập thơ Haiku Việt. Có những bài khá ý nhị :

30
Bão tràn màn ti-vi
Lội nước vượt ngược lồi thiên đàng
Đọt tràm chim sẻ đậu

31
Cỏ buông màu thiếu phụ
Chuông rụng đỉnh tháp giáo đường đêm
Ngôi sao vừa xanh cỏ

Chu Ngạn Thư là người tự mình sưu tập và lưu giữ những bài thơ cùng từng tác giả văn học Miền Nam trước 1975. Anh có chụp và gửi tặng tôi mấy bài thơ tôi không kiếm ra. Giữa thời buổi danh xưng nhà thơ chỉ dành cho những người có thế lực thì tấm lòng của anh với thơ quả là vô hạn. Thật đau lòng khi có những tập đáng là thơ lại cứ in lẻ mẻ. nên tôi đã thực bụng nói với Thư: Ông chịu khó đi liên kết, có giấy phép xuất bản để sách in đưa ra hiệu sách, cho dù có thể nhịp thơ Haiku khó đọng lâu trong lòng người Việt Nam. Thời buổi “vàng thau lẫn lộn”, nhưng vẫn còn nhiều người muốn tìm thơ hay.
Niềm an ủi của tôi khi tìm về những ngọn thác. Khi tản mạn “Chắp tay dòng đời” được một Blog tải lại, lại có những comment của một số độc giả thế hệ 8 X: Đọc những bài thơ được trích của các nhà thơ thế hệ trước vẫn thích hơn các nhà thơ hiện nay

CÂY CỎ VÔ ƯU ( Bài 1) - VÕ CHÂN CỬU

“Tôi” là Ai ?

Mở đầu cho đợt tản mạn này định lấy tựa là “Vô ưu Hoàng Ngọc Tuấn”, Chợt nghĩ, chúng tôi có một tính chung là ít thích ai nói về mình. Vậy thì cứ chọn đại những biểu từ có nghĩa chung chung nhất…

Một chiều cuối hạ đầu thu đâu đó, Hoàng Ngọc Tuấn (HNT) về nhà đưa cho con tôi mấy chiếc bánh và một cành hoa nhiều nụ rồi lẳng lặng lên chỗ của anh trên gác. Cháu Ty, con gái thứ 2 của tôi, năm đó chừng 14 tuổi. Cháu cầm nhành hoa vô đưa cho mẹ, không nhịn được cười, la lên: Chú Tuấn lần đầu mang về cái này. Mẹ xem, hình như chú có “bồ” !
Vốn ở trong Gia đình Phật Tử ngày xưa, vợ tôi lật qua lật lại nhành hoa hồi lâu rồi bảo: hoa “vô ưu” đó con. Hãy đem cắm vào bình.
Thanh sạch
Loài hoa này vốn ở Ấn Độ, ở Việt Nam chỉ trồng được ở một số nhà chùa. Hoa mọc từng chum, cánh phơn phớt tím đào. Nhưng có lẽ do truyền thuyết là nó ở bên cạnh Thái tử Tất Đạt Đa vào thời khắc ngài thành Phật nên ở Việt Nam, những chùm hoa lành nhiều nụ đều được gọi là hoa vô ưu. Cây Asoka (Bồ cạp nước) có gốc từ Nhật Bản, thân cây lớn, hoa vàng từng chùm phủ cành. Nhưng có lẽ vì thấy nó thanh sạch nên nhiều người cũng phong cho nó là hoa “vô ưu” !
Sự cố gây ngạc nhiên của HNT xảy ra vào khoảng đầu thập kỷ 1990. Công nghệ Internet mới bắt đầu phổ biến ở Sài Gòn. Tên tuổi HNT, nhà văn ở Sài Gòn trước 75 được nhiều người yêu mến. Nhưng bạn bè quen biết lại khá ngạc nhiên khi đọc những dòng cậy đăng của anh trên báo Tuổi Trẻ. Anh nói rõ: HNT hiện đang sống ở Việt Nam, không có “liên quan” gì đến bút danh trùng lập được ký ở một tờ tạp chí văn nghệ và trên mạng ở nước ngoài (HNT này ở Australia).

Nghĩ cũng buồn cười. Nhưng chỉ những người làm văn nghệ trước 75 đang còn ở Sài Gòn, phải kiếm sống nhờ các khoản nhuận bút từ những bài dịch, hay bài viết vô thưởng vô phạt thường xuyên được in báo, thì mới rõ được nguồn cơn. Để gây hiểu lầm, tuyên huấn chỉ xuống triệt đường kiếm sống là rớt mồng tơi !
Với sự gia tăng của lĩnh vực tin học, việc ngồi dịch các mẩu bài từ báo nước ngoài chuyển về theo đường nhanh nhất (đặt mua lại từ sọt rác các chuyến bay đến Tân Sơn Nhất), phải âm thầm lụn bại. Nên HNT dần dần chuyển sang viết nhiều hơn về bóng đá, hoặc cho các chuyên mục “cười”. Nhưng sau lần phải “xưng danh” ấy, anh lại ngày càng “vui vẻ” hơn ! Tuấn nổi tiếng là một người lập dị và khó tính. Thường khi vào các quán bia bình dân, anh chỉ ngồi một mình (lúc này bạn bè Việt Kiều chưa về nước, nên mấy khi anh được kéo ghế trong nhà hàng!). Bạn không hẹn, hoặc người nào đó rủi “mến danh” tự động xách ly qua hỏi chuyện, thì sau cái cụng xã giao, anh sẽ đứng dậy qua chỗ khác ngồi lặng lẽ.
Sau khi đem về chùm hoa vô ưu, anh lại “lên lịch” gặp nhau mỗi tuần tại quán 81 (Căng –tin Hội văn nghệ sĩ. Hoặc khi bất ngờ gặp các “bạn bia” hợp ý - như các nhà thơ Phù Hư, Nguyễn Lệ Tuân (nay đã mất), hoặc Trần Từ Duy (lúc đó còn hàn vi), thì Tuấn vẫn có thể ngồi uống dăm ba chai, nói cười xả láng. Cung cách mới này được HNT giữ đến ngày cuối đời.
Năm nay (Nhâm Thìn) nhuần 2 tháng 4, nếu không thì đã sắp đến ngày các bạn kỷ niệm anh giã biệt cuộc đời (4-6 âm lịch). Điều gì đã tạo nên sự thay đổi trong con người Tuấn ? Nhớ lại chùm hoa lạ anh mang về, tôi nói với nhiều người chơi thân: Chắc là Tuấn bắt đầu “vô ưu” ! Các cây bút tự do thường ít vường vào lễ nghi thánh thần. Nên chùm hoa ấy chắc là của một thiếu nữ mới đi chùa về trao anh !

Câu hỏi cũ
Điều đó có lẽ đúng. Những người chơi thân với Tuấn dần dà đã biết trong “thời khóa biểu hàng tuần của anh” có một ngày khá bận rộn. Những cặp nhân tình lúc này thường phải chở nhau về tận Biên Hòa. Ở đó các khách sạn sớm “đổi mới”, không bắt khách thuê phòng phải xuất trình giấy “hôn thú” ! Vào ngày đó anh mới được cỡi lại xe Honda (của người yêu), chứ thường ngày vẫn trên chiếc xe đạp trành ! Ai cũng mừng là Tuấn bắt đầu “vô ưu”, Từ chỗ một nhà văn “Best seller”, anh đã bỏ được mộng thai nghén, sáng tác văn chương ! Mà viết ra (thực sự là sáng tác), muốn đăng được lên báo hay in cũng không phải dễ. Lý lịch, tư tưởng của anh ra sao ? Viết bỏ ngăn kéo lại càng thêm mệt. Và tốn sức. Lại rủi lúc vui miệng tiết lộ, có một cò mồi nào đó vốn là người quen biết cũ trong giới, nay muốn “tiến thân”, thì lại càng them mệt. Vậy thà tạm ngưng hay bỏ quách. Tôi cũng vậy !
“Viết cho ai, viết để làm gì ?”. Câu diễn đạt vốn có tự muôn đời trong văn chương nay lại sắc mùi “quan điểm”. Câu khẳng định của “thần tượng” J.P. Sartre trước kia mang mùi triết học : Tôi tư duy là tôi tồn tại ! Nhưng vào thời văn nghệ độc quyền, câu nổi tiếng của một nhà thơ “lớn”: Tôi là ai giữa mùa thay đổi ấy ?lại muốn bạn phải “thức tỉnh”: Chọn một dòng hay để nước trôi. Muốn có tem phiếu, anh phải là một “con người mới”…
HNT là ai ? Giới văn nghệ Miền Nam nếu không ưa nhau thì chỉ ít gặp nhau. Sự cãi cọ về “thẩm mỹ”, “trường phái” xảy ra trên mặt báo có khi chỉ là chuyện giỡn, gặp nhau vẫn vui vẻ, chơi chung. Nhưng sau 75, tất cả những gì gọi là văn chương đều bị đánh đổ sập, “văn học Miền Nam” chỉ là một cõi chợ trời – như khẳng định của một viên chức làm “nhà phê bình” tại các lớp học “nâng cao tư tưởng” dành cho văn nghệ sĩ. Mất hết tất cả rồi, thôi hãy để chon vùi, việc gì tự những người trong cuộc lại có cái nhìn lệch lạc. Nhà văn (người sáng tác nói chung) thường dễ cảm xúc khi có ai đó nhìn không đúng về mình. Có lẽ điều đó đúng nên có một lần tôi và các bạn thân đã chứng kiến HNT nổi giận. Hôm đó là ngày làm tuần của thân sinh tôi (năm 1987) tại nhà. Một bạn là nhà văn nổi tiếng với nhiều truyện về bản thân “lao công đào binh”. Sau mấy cốc bia làm ngà ngà, anh buộc miệng “nhận định” HNT chỉ là nhà văn của “tuổi mới lớn”. Bất ngờ từ tay Tuấn, một ly bia được ném vào tường, vỡ toang. Anh em vuốt giận cả 2 cây bút khác “trường phái”. Rồi thôi. Tuấn chỉ lầm lì ngồi đốt thuốc củi tới khi tan hàng.

Bóng thời gian…
HNT nổi tiếng là một nhà văn của giới tuổi trẻ. “Tuổi mới lớn” cũng là tuổi trẻ ! Nhưng tuổi trẻ lại có nghĩa là những gì tươi đẹp nhất và không bị giới hạn bởi các khung. Chỉ là nhà văn của “tuổi mới lớn” có khi lại không phải là nhà văn, theo nghĩa người vốn có những ưu tư về thân phận con người. Để giải quyết “vấn nạn” ưu tư này, nhiều cây bút đã lần lượt chọn theo đường tôn giáo, hoặc “ca tụng xác thịt”, tóm gọn là “đạo” và “dục”. Nhà văn của tuổi trẻ HNT ra sao ? Nét đẹp nào của nhà văn trên cõi trần gian ? Tìm câu trả lời này thật khó.
Cuộc đời lại có những diễn biến khó ngờ. Mới tháng 5 vừa qua, Trần Quốc Định nhắn tôi và Phạm Việt Cường, Phù Hư-những bạn thân giai đoạn cuối đời HNT, đến để anh trao lại mỗi người một tập truyện “Ở một nơi ai cũng quen nhau”-bản dành cho tác giả- mới được nhà xuất bản Thời đại liên kết với một công ty văn hóa phẩm tái bản. Phạm Chu Sa là người làm việc cho công ty liên kết mới tung ra loạt sách này, với 4 tựa sách của HNT, Từ Kế Tường, Đinh Tiến Luyện và Đoàn Thạch Biền. Sách in theo loạt “Pocket book”, gáy dán keo, mỗi bìa trình bày theo mô típ in hình một nữ ca sĩ-tài từ Hàn quốc. Ngoài bìa, tên tác giả, các chữ Tuấn, Tường, Luyện, Biền được in khá lớn. Tuổi mới lớn vẫn thường thích các truyện diễn tả cảm xúc “mới biết yêu”. Và các nhà làm sách qua “nghiên cứu thị trường” cứ nghĩ đây là các sách sẽ bán khá chạy. Nhưng, sách chỉ in 1000 bản, mà nghe đâu không được tiếp nhận nồng nhiệt lắm. Phạm Chu Sa sau đó cho biết: ngay cả các sinh viên mới tốt nghiệp đang làm trong công ty liên kết, hiện tại cũng không biết HNT là ai. Hay tại thiếu công đoạn PR (lăng xê trên báo) ? Nhiều người đọc và cây viết mới sau đó đã nói với tôi: Tuổi trẻ bây giờ sống khác xưa, suy nghĩ khác xưa. Hơi đâu ngồi mơ mộng, tưởng tượng như lứia các anh. Vậy họ thích gì ?- Dâm loạn? bạo lực ? như “bóng đè”. Qua một bài nghiên cưứ trên mạng về sách Việt ở Mỹ, tôi nghe nói ở hải ngoại, sách thuần văn học cũng bán rất khó. Người mua chỉ thích các sách tạo “Xì căng đan” về chính trị, hoặc hồi ký, đời tư của các chính trị gia, tài tử nổi tiếng.
Nghĩ lại cũng buồn. Tôi tự an ủi: giá như sách trước 75 in lại theo kiểu tuyển tập hay toàn tập, đóng bìa cứng, dành cho các nhà sưu tập, người lớn tuổi muốn lưu giữ lại một thời đã mất. Thì có lẽ sẽ bán dễ hơn.
Nhiều cây bút, kể ở ở trong và ngoài nước, vẫn không ngần ngại cho rằng bề sâu của các tác phẩm văn chương Việt Nam, kể cả thơ, vẫn còn rất kém so với các nước Âu Mỹ. Mặc cảm nhược tiểu, hay vì những lý do ngoài văn chương ? Tôi tự an ủi mình: Trong thi ca, vì tiếng Việt là một ngôn ngữ riêng, thế giới chưa thể đồng cảm qua bản dịch được.

Câu trả lời
“Tôi là ai”. Tình cờ lật trang cuối cuốn sách mới tái bản của HNT, Tên truyện “Ở một nơi ai cũng quen nhau-OMNACQN” cũng được chọn làm tên sách. Những dòng cuối truyện, HNT đã tự trả lời:
…”Có một người trong những khi thoát ra khỏi sự ào ạt của đời sống, muốn chụp bắt lại nguyên vẹn hay một phần nào quá khứ của hắn, những kỷ niệm tươi đệp hay buồn bã. Một người mà trí nhớ khốn khổ của hắn rất lờ mờ đến nỗi mỗi khi muốn nhớ lại điều gì, hắn chỉ nhớ những chi tiết vô vị nhất, còn bao nhiêu chuyện quan trọng hắn đều quên hết cả. Thế mà lúc nào hắn cũng ao ước được tìm lại hình ảnh của bạn người thân thiết với hắn, của chính hắn, trong khu vườn cỏ dại. Người ấy là tôi.
Tôi là một người mà hồi đó nếu ai có muốn tìm gặp, xin cứ đi vào khu vườn cỏ, đến quán cà phê vào lúc ban đêm và hỏi bất cứ một người naà ở đấy:
- Anh có thấy một thằng người Huế, hơi gầy, tóc dài không chải, áo quần bê bối, miệng hay hát những câu kỳ cục, thường hút một thứ thuốc lá hiệu Lạc Đà, hay bó gối ngồi một mình với dáng cô độc buồn bã. Nhưng thật ra hắn không có gì buồn cả đâu, đôi khi hắn sung sướng kinh khủng mà vẫn cứ mang bộ mặt thảm hại ấy như thường. Anh có biết thằng đó không ?
Chắc chắn là ngưới nào đó cũng sẽ trả lới bằng một cái gật đầu, vì họ đều quen biết hắn, cũng như ở đây mọi người đều quen biết nhau.
(1969)
Cũng với tựa sách này, năm 2005 chị Đặng Hòa Bình, một người đọc mê văn HNT đã tự bỏ tiền ra in tập sách tại Mỹ dưới nhãn hiệu NXB Hòa Bình, do Hoàng Xuân Sơn viết lời tựa. Hai tập OMNACQN in tại Mỹ và Việt Nam khác nhau vì các truyện có do người sưu tập chọn ra tuỳ tư liệu có trong tay (37 năm đã có nhiều thất tán). Trước 1975, chị Hòa Bình đã tình cờ gặp được NHT, và làm quen với nhà văn. Dù chưa nói nhiều chuyện, nhưng người độc giả đặc biệt này vẫn giữ hình ảnh và những trang văn của người mình quý mến. Gặp chúng tôi tại Sài Gòn tháng 12-2011, Hòa Bình cho biết sẽ tiếp tục để in thêm một tập sách thật xứng đáng của HNT.
Khó mà diễn tả được hạnh phúc của một nhà văn từng tự hỏi “Tôi là ai”.